• شرکت نمایشگاهی یزد
  • 03538229985

مجموعه تاریخی امیرچخماق یزد

امیرچخماق نام میدانی در بافت تاریخی شهر یزد است که مجموعه ای از بناهای مختلف از جمله بازار، تکیه، مسجد، دو آب انبار و یک بقعه را در خود جای داده است و از آن به عنوان یکی از شاخص ترین مجموعه های تاریخی و گردشگری یزد یاد می شود. هریک از بناهای مزبور دارای ویژگی هایی خاص هستند که بر ارزش آنها می افزاید.

به همین دلیل تمامی این بناها در فهرست آثار ملی ایران قرار دارند:

تکیه امیرچخماق در سال 1330 خورشیدی با شماره 383

مسجد امیرچخماق در سال 1341 با شماره 247

کلیه بناها و دیگر الحاقات به عنوان مجموعه امیرچخماق با  شماره 241

میدان امیرچخماق یا به قول ساکنان شهر یزد، میرچخماق یا میرچماق در طول زمان های مختلف یکی از میدان های اصلی برای تجمع مردم یزد بوده و بعد از انقلاب نیز به مرکز تجمعات مردمی در راهپیمایی ها، تظاهرات ها، تشیع شهدا و علما و ... تبدیل شده است. به همین دلیل است که میدان امیرچخماق علاوه بر اینکه عنوان نماد استان یزد را یدک می کشد،به عنوان میدان حماسه های یزدی ها نیز شناخته می شود.

 

تاریخچه میدان امیرچخماق

میدان امیرچخماق، اثری از قرن نهم هجری و زمان حکومت تیموریان بر ایران بوده و توسط امیرجلال الدین چخماق ساخته شده است. وی که از سرداران و امرای شاهرخ تیموری بود، پس از رسیدن به مقام حاکمیت یزد، با همکاری هسمر خود، ستی فاطمه خاتون، مجموعه ای متشکل از تکیه، میدان، حمام عمومی، کاروان سراها، خانقاه، قنات خانه، و چاه آب سرد برای آبادانی یزد ساخت. مهم ترین این بناها مسجد جامعی با نام مسجد جامع نو در محلی به نام ده یا کوی دهوک سفلی بود. وی در جلوی مسجد، میدانگاهی بزرگ نیز ایجاد کرد تا جلوه ای متفاوت به آن بخشد. آن میدانگاه از همان زمان به میدان امیرچخماق مشهور شد و کمی بعدتر، بنای مسجد را نیز، مسجد امیرچخماق خواندند.

این میدان در عصر صفوی هم به همین نام مشهور بود. در زمان شاه عباس تغیرات و بازسازی هایی در این مجموعه صورت گرفت که یکی از آنها ساخت چهار سوقی بر روی کاروان سرا بود. در اوایل قرن سیزدهم هجری، میدان جلوی مسجد و سردر بازار تبدیل به حسینه شد، البته به احتمال زیاد کاربری حسینه نداشته است چرا که در آن زمان هنوز استفاده از حسینه ها به شکل امروزی رواج نداشت و ساخت چنین فضاهایی از زمان صفویه به بعد در ایران رواج یافت. در زمان فتحعلی شاه قاجار شخصی به نام حاجی حسین عطار، بخشی را بر شبستان مسجد افزود و قسمت هایی را نیز مرمت کرد.

تا پیش از دوره پهلوی امیرچخماق نیز مانند برخی دیگر میدان ها به آرامگاهی برای مردگان تبدیل شد و برخی از مردم به یمن وجود حسینیه، رفتگان خود را در آنجا به خاک می سپردند. با روی کار آمدن پهلوی ها، از همان سال های آغازین حکومت، جلوی این کار گرفته شد و پس از ویران کردن قبور، دوباره میدان به حالت اولیه خود بازگشت. در این دوره تغیرات بسیار زیادی در میدان صورت گرفت که عمده آنها به زمان رضا شاه مربوط می شد. خیابان کشی های دوره پهلوی یکی از عوامل مهم در ایجاد تغییرات بود که باعث شد کم کم جداره های میدان تخریب شود . در نتیجه میدان کوچکی تعریف کردند و مسجد امیرچخماق با میدان مقابل حسینیه با هم ادغام شدند. در دوره های بعد، پس از گذر از تحولات بسیار، بدنه جنوب شرقی، به تنها جداره باقیمانده میدان تبدیل شد که همان بدنه اصلی تکیه امیرچخماق است.

آثار تاریخی جای گرفته در میدان امیرچخماق

 میدان امیرچخماق محدوده وسیعی را به خود اختصاص داده است و آثار زیر را در خود دارد:

1- مسجد امیرچخماق

مسجد امیرچخماق که به نام مسجد جامع نو و یا مسجد دهوک نیز شناخته می شود، قدیمی ترین بنابی این میدان است و از حیث زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار در میان مساجد شهر یزد، بعد از مسجد جامع و در رده دوم قرار دارد. این مسجد تا دوره محمدشاه قاجار، کمی دورتر از بافت شهری بود اما به مرور زمان وارد بافت شهری شد.

مسجد امیرچخماق در ضلع جنوبی میدان قرار دارد و ساخت آن در سال 841 هجری قمری به پایان رسیده است. در کریاس(ساختمان جلوی درب ورودی) آن که رو به میدان باز می شود، سنگی به چشم می خورد که بر آن متن وقفنامه ای به خط نسخ کنده کاری شده است. یک ورودی مسجد از کوچه مجاور ، و راه دیگر ورود به آن، از صحن(حیاط) بقعه ستی فاطمه است. به این ترتیب صحن مشترکی بین بقعه و مسجد وجود دارد. ورودی کوچه دارای یک هشتی با پوشش آجری است و کتیبه ای از کاشی معرق در سقف آن خودنمایی می کند. این مسجد دارای دو شبستان زمستانی و تابستانی است. در قسمت تابستانی آن و در بالای محراب بادگیر بسیار زیبایی قرار دارد. نکته جالب توجه درباره شبستان زمستانی این است که در دو سوی دالان ورودی و نور آن با سنگ مرمر تامین می شود.

2- بازار حاجی قنبر

یزد هم مانند همه شهر های ایران دارای بازاری است که شالوده اقتصادی شهر را تشکیل می دهد. این بازار در دوران پهلوی به به واسطه احداث خیابان شاه یا همان خیابان قیام امروزی به دو قسمت تقسیم شد و برخی فضاهای اصلی آن مانند بازار ارسی دوزها، بازار محمدعلی خان و بازار پنجعلی به ناچار از میان رفت. امروزه نیمه شمالی بازار دارای رونق اقتصادی بسیار بالایی است و فروش پارچه و شیرینی های یزدی، طلا و فرش در آن جریان دارد . قدیمی ترین بخش بازار یزد بازار حاجی قنبر نام دارد که یادگاری از قرن نهم هجری و جزیی از مجموعه فرهنگی-تاریخی امیرچخماق است.

این بازار در شرق میدان امیرچخماق قرار دارد و از بناهای ساخته شده توسط نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی است. وی که به امر جهانشاهه قره قویونلو به حکومت یزد رسید، آثار زیادی را در یزد بنا کرد که یکی از آنها عمارت بازاچه برای خرید و فروش صنایع دستی بود و امروزه به نام حاجی قنبر شناخته می شود. در قرن سیزدهم هجری بر سر در این بازار تکیه ای زیبا و بلند به شیوه دیگر تکیه ها  و حسینیه های یزد ساخته شد که یکی از معرفه های شهر یزد است. این بنای عظیم که بیشتر تزئینات آن کاشی معقلی(نوعی کاشی کاری با استفاده از کاشی های بسیار کوچک) است، یکی از نماد های شهر یزد به حساب می آید. به گونه ای که هنگامی که نام امیر چخماق آورده می شود تصویر این بنا در ذهن شکل می گیرد درحالی که سازنده آن شخص دیگری است.

3- تکه امیر چخماق

تکیه به جایی گفته می شود که غرفه های زیادی دارد و در هنکام عزاداری و انجام مراسم نخل برداری، حاکم در قسمت شاه نشین و بانوان در دیگر غرفه ها مراسم را تماشا می کنند. همانگونه که اشاره کردیم، در قرن سیزدهم هجری بر سر در بازار این میدان، دو مناره بلند به سبک تکایای یزد بنا شد و گفتیم که در اثر تغییرات زمان پهلوی ، بخشی از جداره اصلی تکیه امیرچخماق باقی ماند که امروزه به عنوان تنها جداره اصیل باقی مانده در این میدان شناخته می شود. این جداره شامل مجموعه ای سه طبقه از غرفه هایی است که با مصالح آجری ساخته شده و به صورت پلکانی بر روی یکدیگر قرار گرفته اند. این غرفه ها به صورت طاق نما در هشت ردیف عمودی دوطبقه بو دو ردیف عمودی سه طبقه تشکیل شده و به صورت قرینه در دو سو قرار گرفته اند. غرفه های اصلی در یک ردیف عمودی سه طبقه و مرتفع در وسط غرفه های دیگر دیده می شوند.

بخش میانی بنا نسبت به سایر طاق نماها، ارتفاع بیشتری دارد و همچنین دارای تزئینات مفصل کاشی کاری است. به همین دلیل و به احتمال زیاد این قسمت، مکانی برای بزرگان شهر بوده تا به عنوان بالاترین مقام های دولتی در مرکز تکیه مستقر و به تماشای مراسم تعزیه مشغول شوند که محوطه میانی(میدان) اجرا می شد. در هنگام سوگواری و نخل برداری، حاکم در غرفه میانی یا شاه نشین قرار می گرفت و بانوان در دیگر غرفه ها به تماشای مراسم می پرداختند.

 مناره های تکیه بر بالای غرفه های میانی قرار دارند و در یک بر تکیه مستقر شده و هیبت خاصی به آن بخشیده اند. در آن زمان بر فراز این مناره ها موذنین، بانگ اذان سر می دادند تتا مردم شهر را از وقت نماز با خبر سازند. از پشت ساختمان برای ورود به مناره ها راهی تعبیه شده تا بازدید کنندگان خورشان را به بالا برسانند و از آنجا بافت تاریخی یزد را به طور کامل مشاهده کنند. ورودی بازار حاجی قنبر در غرفه میانی این بنا واقع است و راسته بازار در پشت آن قرار دارد. ورود به آب انبار نیز از طریق یکی از غرفه های ضلع غربی تکیه امکان پذیر است و مسجد هم در کنار این بنا دیده می شود.

4- نخل تاریخی امیرچخماق

یکی از دیدنی ترین جلوه های میدان امیرچخماق وجود یک نخل بزرگ در شرق آن است که به نخل حیدری ها شهرت دارد و به گفته عبدالحسین آیتی-ادیب و شاعر و نوسینده معاصر- پیشینه آن به 450 سال پیش و دوره صفوی باز می گردد و از سال 1229 هجری قمری در این مکان بوده است. برخی این نخل را قدیمی ترین نخل می دانند و برخی دیگر نخل های دیگری را به عنوان قدیمی ترین نخل معرفی می کنند.

نخل تابوتی چوبی عظیمی است که در مراسمی با نام نخل گردانی توسط مردم حمل می شود و نمادی از مراسم سوگواری محرم است. در دهه اول این ماه تابوت پوشیده شده با پارچه های مشکی و سبز، توسط عزاداران حمل می شود و در بقیه روزهای سال در حسینیه ها و مساجد از آن نگهداری می کنند.

ایرج افشار-پژوهشگر فرهنگ و تاریخ ایران- تاریخ وقف پوشش سیاه نخل امیرچخماق را که بر رویش علامت شیر و خورشید قرار دارد، رجب 1229 هجری قمری(تیر 1193) و برابر با 200 سال قبل عنوان کرده است. ابعاد نخل میدار میدان امیرچخماق 8/5×8/5×8/5 متر است و یکی از بزرگترین ناخل های موجود در استان یزد به شمار می رود. این نخل از مجموعه مشبکی از چوب های تراشیده شده  با گره های چینی و تیر های بزرگ تشکیل شده و شمای کلی آن به شکل درخت سرو (نماد آزادگی) است.

5- بقعه ستی فاطمه

ستی فاطمه خاتون نام همسر امیرچخماق، بنیاد گذار مسجد و این میدان بوده که در راستای آبادانی این منطقه تلاش بسیاری کرده است. وی در قرن نهم هجری قمری از دنیا رفت و امروزه بنای آرامگاه او در شمال میدان قرار دارد و مردم به پاس خدماتش، یاد او را گرامی می دارند. این بنا از یک اتاق با گنبد شب کلاهی و پوشیده از کاشی های سبز رنگ تشکیل شده است. پوشش داخلی بنا از گچ است و تعدادی کاشی های معرق، در مقرنس های آن جلوه خاصی به آن بخشیده اند.

6- آب انبار های میدان امیرچخماق

یکی دیگر از بخش های مجموعه امیرچخماق، آب انبار های آن است که تعداد آنها به 3 عدد می رسیده، اما یکی از آنها به نام آب انبار میداناز بین رفته و امروزه تنها دو اثر از آب انبار ها به عنوان بنای تاریخی باقی مانده است. این آب انبار ها تا زمان ورود شبکه آب لوله کشی به شهرها مورد استفاده عموم مردم بوده و پس از آن به فراموشی سپرده شده اند و دیگر کاربری گذشته را ندارند. آب انبار میدان مه به دستور امیرچخماق همراه مسجد با شکوه امیر چخماق در ضلع غربی میدان ساخته شده، در زمان احداث خیابان از بین رفت و دیگر اثری از آن دیده نمی شود. آب انبار های به جا مانده در میدان امیر چخماق عبارتند از:

آب انبار پنج بادگیر(ستی فاطمه): این آب انبار در ضلع شمالی میدان و در کوچه شیخ اسداله قرار دارد و در دوره صفوی به دستور ستی فاطمه خاتون، همسر امیرجلال الدین چخماق شامی(حاکم وقت یزد)، برای استفاده مردم احداث شده است.

در گذشته این آب انبار دارای دو ورودی بوده که ورودی واقع در میدان آن تخریب شده و ورودی دیگر آن به عرض سه متر، در کوچه مجاور قرار دارد. دو سکوی نیم متری در دو سوی ورودی آب انبار به چشم می خورد و پس از طی یک پله بدون سقف، سقف آب انبار آغاز می شود. تعداد کل پله های آب انبار 64 عدد است و پس از طی 40 پله محوطه ای به ابعاد 2×3 متر دیده می شود که در دو سوی آن، دو غرفه به ابعاد 1/5×1/5 متر قرار دارند. پنج بادگیر خشتی بر فراز این بنا ساخته شده است و یک مخزن بزرگ نیز دارد. گنبد آن به صورت تخم مرغی و نمای آجری آن پوشیده از آجر است. 

 آب انبار تکیه یا حاجی قنبر: این آب انبار در حد فاصل تکیه و بازار حاجی قنبر قرار دارد که در کنار بازارچه با موافقت امیرچخماق و به دستور و هزینه نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی همزامان با بازار احداث شده و امروزه بخشی از موزه آب یزد را تشکیل می دهد. این آب انبار یک ورودی دارد که در دومین صفه(ایوان) تکیه امیرچخماق و با 52 پلکان به پاشیر آب انبار و محل برداشت آب می رسد. سه ویژگی انحصاری در این آب انبار وجود دارد که هوش و نکته سنجی معماران را به نمایش می گذارد:

 1- تمام آب انبار در درون زمین قرار دارد و حتی گنبد بالایی آن به گونه ای است که تهویه هوا هم در دل زمین واقع شده و تیزه گنبد در سطح زمین دیده می شود.

2- بادگیر های بنا در بدنه دیوار بازارچه حاجی قنبر جای گذاری شده اند و بسیار متفاوت از بادگیر های سایر آب انبار های یزد به نظر می رسند.

3- در بیشتر آب انبار ها پلکان به صورت عمودی ساخته شده و به وسط خزینه می رسد، اما در آب انبار تکیه پلکان ها در کنار خزینه واقع شده است. احتمالا برای اتصال پلکان به وسط خزینه باید دقیقا زیر مناره ها را خالی می کردند که این مسئله آسیب شدیدی به استقامت مناره ها می زد و آنها را با خطر فرو ریخت مواجه می ساخت.

چهار بادگیر بر فراز این آب انبار بوده که یکی از آنها از بین رفته است. سه بادگیر دیگر در بدنه دیوار بازارچه قرار دارند و بلندی ساقه آنها به 1/5 متر بالاتر از پشت بام بازاچه می رسد. این سه بادگیر به همت موزه آب یزد، به شکل سنتی بازسازی شده اند تا به زیبایی سابق خود بازگردند.

7- مجموعه سهل بن علی

سهل بن علی نام مجموعه ای شامل بقعه و مسجد است و احتمالا پیکر "شیخ الاسلام سعید جمال الاسلام محمد بن احمد بن محمد بن مهریزد" از عرفای مشهور یزد در قرن نهم هجری قمری را در خود دارد. گفته می شود که این بقعه از خشت و گل و توسط یکی از یاران وی به نام مولانا غیاث الدین علی منشی از مشاههیر عصر آل مظفر، در سال 784 هجری قمری بنا شده است. دیوار های داخلی با گچ، سفید کاری شده و کتیبه های گچی به خط ثلث نیز درون بنا دیده می شود.

ورودی این بقعه در ایوانی به دهانه 3/5 متر و عمق 5/5 متر قرار دارد و صحن آن در جلوی ایوان و در ضلع شمالی مسجد واقع شده است. گنبد بنا بر روی یک چهار دیواری به ابعاد 8/5×8/5 و ضخامت 1/5 متر قرار گرفته و در ابتدا به هشت گوشواره و سپس به شانزده گوشواره منتهی می شود.